BIOSKOPI U SRBIJI

Putujući prikazivači zakupljuju poznate lokale na odredjeno vreme ili poseduju šatre (sa sopstvenim izvorom struje)... Kasnije, imućniji hotelijeri i kafedžije, uvidevši da prikazivanje filmova postaje unosno zanimanje, adaptiraju delove svojih objekata u stalne bioskopske dvorane...

Prva projekcija

PRVA PROJEKCIJA

Istorija kinematografije u Srbiji i Crnoj Gori počinje 6. juna 1896. (po novom kalendaru) kada je u Beogradu na Terazijama, u dvorani kod "Zlatnog krsta", zastupnik braće Limijer Andre Kar (André Carré) 25 dana prikazivao skoro istovetan program koji je prikazivan na prvoj  kinematografskoj projekciji u Parizu. Sa samo šest meseci zakašnjenja bila je ovo ne samo prva filmska projekcija kod nas već i na Balkanu. 

Hronološki

Po mestima

PUTUJUĆI BIOSKOPI

Opšta odlika putujućih prikazivača je što zakupljuju poznate lokale na odredjeno vreme ili poseduju šatre (sa sopstvenim izvorom struje). Šatre postavljaju na lokacijama koje su od ranije predvidjene za takve spektakle (za putujuća pozorišta, orfeume, cirkuse...). Obaveštenja o projekcijama objavljuju u lokalnim listovima kao vesti ili kao plaćene oglase i to su danas, uprkos nepotpunosti godišnjaka, osnovni pisani izvori o kinematografiji na teritoriji današnje Srbije i Crne Gore.

Sve do 1900. godine putujući prikazivači su uglavnom stranci da bi se te godine i Stojan Nanić iz Zaječara, inače poznat kao "pvi srpski veštak-madjioničar", uključio u prikazivanje filmova po Srbiji: u Beogradu počinje da radi njegov Prvi srpski kinematograf. 

Broj putujućih bioskopa koji su dolazili u Beograd je stalno rastao sve do kraja 1908. godine, kada ih je došlo 10. Mesta i sale u kojima su oni davali svoje predstave u Beogradu idu ovim redom: Mali Kalemegdan - hotel/gostionica Bulevar - gostionica Hajduk Veljko - hotel Pariz - hotel Takovo - hotel Kasina - Pozorišna kafana... Od tada njihov broj opada jer Beograd dobija prve stalne bioskope kojih je do kraja 1912. bilo već 18... . 

Svakako da je broj putujućih bioskopa bio znatno veći jer novine nisu beležile baš svako gostovanje, kao što ni svi putujući bioskopi nisu imali sredstva da se reklamiraju preko novina. Osim toga, nedostaju kompleti novina u pojedinim regionima za pojedine godine, ili su nekompletni.

Hronološki

Po mestima

STALNI BIOSKOPI

Imućniji hotelijeri i kafedžije, uvidevši da prikazivanje filmova postaje unosno zanimanje, adaptiraju delove svojih objekata u stalne bioskopske dvorane: prvi stalni bioskop otvorio je Ernest Bošnjak u Somboru 1906. godine.

U Beogradu se prvi stalni bioskop otvara krajem 1908. godine (Grand bioskop pozorište u hotelu Pariz, vlasnik hotela i bioskopa je Svetozar Botorić). Decembra 1911. godine u Beogradu (92.000 stanovnika) postoji 7 bioskopa, a avgusta 1912. radi 13 bioskopa. Cene ulaznica su bile stabilne, od 1 dinara za prva mesta do 20 para za najgora mesta, zavisno od termina, kvaliteta bioskopa i vrste filmova.

U Vojvodini je 1918. (posle Prvog svetskog rata) radilo 30 stalnih bioskopa (20 je radilo i pre rata, 10 je otvoreno za vreme rata.

Prikazivanje filmova je bilo uz jelo i piće, obično praćeno kafanskom muzikom i "tumačem" (filmovi sa hrvatskim natpisima se javljaju 1909. godine). Bili su prikazivani filmovi najnovije evropske produkcije dobijani (najčešće) iz predstavništava u Budimpešti, ali se i nekoliko beogradskih vlasnika bioskopa bavilo distribucijom filmova ("...u Srbiji i Orijentu..."). Projektor je koštao (1911) oko 3.500 dinara a "projekciona zavesa" (ekran) 250 dinara. 

U sklopu nekih bioskopa se nalaze i laboratorije za pravljenje i umetanje natpisa. Raste produkcija, počinju da rade i prvi srpski snimatelji: snimaju se značajni državni praznici i dogadjaji, bitke...  

ZAKONSKA REGULATIVA

Do 1914. godine nije bilo posebnih zakonskih propisa o kinematografiji: sve njene delatnosti su se podvodile pod Zakon o radnjama koji je u to doba smatran progresivnim (predložio ga je Jaša Prodanović, ministar privrede 1911).

Dozvola za snimanje filmova se davala na osnovu čl. 1, 2, i 10 Zakona o radnjama, propisujući da posao mogu obavljati stručno osposobljena lica (i da imaju zvanične dokaze o tome) uz posedovanje odgovarajućih aparata. 

Dozvola za otvaranje bioskopa dobijala se posle obilaska komisije (lekara, inženjera i stručnjaka za dotičnu granu). Pažnja se obraćala na čl. 31 (potrebno je prethodno odobrenje za osnivanje preduzeća koje primenjuje motorne snage pare, vode, gasa, elektriciteta...), čl. 34 (komisija utvrdjuje pogodnost prostorija) i čl. 40 (radnja se može zatvoriti ako sanitetski savet upravne vlasti nadje da prostorije ne odgovaraju sigurnosnim propisima). Bioskopi su tretirani kao i sve druge trgovačke ili uslužne radnje.

Dažbine su se plaćale na osnovu Zakona o neposrednim porezima (1911) prema kome se bioskopi izjednačavaju sa trgovačkim radnjama. Vlasnik mora voditi knjige o bruto prometu i čistom prihodu na osnovu kojih se razrezuje porez. Pored poreza država je ubirala i taksu za izložene plakate, programe, fotografije. Visina dodatne opštinske takse je zavisila od kvaliteta prostorija u kojima se delatnost odvijala i ti propisi su bili jednaki za predstave u orfeumima, cirkusima, za koncerte, muziku po kafanama... i naravno za bioskope (najveće takse su bile za premijerne bioskope - Kasinu, Kolarac, Koloseum, Pariz).

Stalni bioskopi su skoro paralelno nicali i postojali u Užicu, Nišu, Šapcu, Kragujevcu, Valjevu, Smederevu i ostalim većim gradovima. Broj stalnih bioskopa je rastao, uprkos balkanskim ratovima, sve do okupacije 1915. godine.